متن درس علوم و فنون ادبی (3) دوازدهم رشته انسانی و معارف

تاکنون آموختیم که وزن و آهنگِ شعر در دو مصراع، آن‌چنان هماهنگی دارند که گوشِ آشنا به وزن شعر، از شنیدن آن، موسیقی هموار و گوش‌نوازی را درک می‌کند.

 دو مصراع یک بیت، از دیدِ ضرب آهنگ و چینشِ نشانه‌های هجایی باید بسیار منظّم و دقیق با یکدیگر هم‌آوایی و همخوانی داشته باشند.

هماهنگی موسیقایی مصراع‌ها، بیانگرِ نظام و انسجام بافتِ آهنگین و همگونی چینش نشانه‌های آوایی است. گاهی تناسب آوایی، یکسانی و هم‌نوایی مصراع‌ها، دستخوشِ ناهمگونی‌ها و ناهماهنگی‌هایی می‌شود. شاعران برای اینکه این ناهماهنگی را به همواری، تبدیل کنند و از ناهمواری‌های ایجاد شده در سخن بِرَهَند، از قابلیت‌هایی بهره می‌برند که به آن «اختیارات شاعری» می‌گویند. این اختیارات به دو نوع «زبانی» و «وزنی» تقسیم می‌شوند.

اختیارات زبانی

اختیاراتی که شاعر با نحوهٔ بیان و شیوهٔ تلفّظ خود اعمال می‌کند. این اختیارات بر دو نوع است:

1- حذف همزه

اگر پیش از همزهٔ آغاز هجا، صامتی بیاید (همزه، بین یک صامت و یک مصوّت قرارگیرد) می‌توان آن را حذف کرد.

بیت زیر را می‌خوانیم:

پایه‌های آوایی	سَع دی نَ	ظَ رَز رو یَت	کو تَه نَ	کُ نَد هَر گِز
	وَر رو ی	بِ گَر دا نی	دَر دا مَ	نَ تا وی زَد
وزن	مفعولُ	مفاعیلن	مفعولُ	مفاعیلن

با خوانش درست بیت و تعیین پایه‌های آوایی، می‌بینیم که وزن این بیت، همسانِ دولخَتی است.

اکنون همین بیت را با قراردادن نشانه‌های هجایی می‌سنجیم تا به این اختیار شاعری بیشتر پی‌ببریم:

سَع دی نَ - - U	ظَ رَز رو یَت U - - -	کو تَه نَ - - U	کُ نَد هَر گِز U - - -
وَر رو ی - - U	بِ گَر دا نی U - - -	دَر دا مَ - - U	نَ تا وی زَد U - - -
مفعولُ	مفاعیلن	مفعولُ	مفاعیلن

با توجه به پایه‌های آوایی بیت و مقایسهٔ هجاهای دو مصراع، پی می‌بریم که شاعر در هجای پنجم مصراع اوّل و دوازدهم مصراع دوم از اختیار زبانیِ حذف همزه استفاده کرده است. اگر بیت را بدون حذف همزه می‌خواندیم، بی‌شک، وزن اصلی بیت، حاصل نمی‌شد.

2- تغییر کمیّت مصوّت‌ها

شاعر در مواردی خاص مختار است که به ضرورت وزن شعر، مصوّت کوتاه را بلند یا مصوّت بلند را کوتاه تلفّظ کند:

الف) بلند تلفّظ کردن مصوّت‌های کوتاه

گاهی شاعر بنا به ضرورت، کسرهٔ اضافه، «و» (ضمّهٔ) عطف یا ربط و نیز مصوّت‌های کوتاه پایان کلمه را بلند به‌حساب می‌آورد:

به نمونهٔ زیر توجّه کنید:

نَـ سی مِ صُب U - $\not\underline{U}$-	ح را گُف تَم U - - -	کِ با او جا U - - -	نِ بی دا ری U - - -
کَ زان جا نِب U - - -	کِ او با شَد U - - -	صَ با عَن بَر U - - -	فِ شا نا یَد U - - -
مفاعیلن	مفاعیلن	مفاعیلن	مفاعیلن

شاعر در هجای سوم مصراع اوّل این بیت، کسرهٔ اضافهٔ پایانِ واژه را بلند تلفّظ کرده است تا با هجای معادلش در مصراع بعد، همسان گردد و وزن بیت «مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن» به‌دست آید.

اکنون بیتی دیگر:

بِ صَد جا نَر U - - -	زَ دان رغ بَت U - - -	کِ جا نان U - -
نَ خا هَم گو U - - -	یَ دُ خا هَد U $\not\underline{U}$ - -	بِ صَد جان U - -
مفاعیلن	مفاعیلن	مفاعی

شاعر در هجای ششم مصراع دوم، برای همسانی هجاها و رسیدن به آهنگ و وزن مناسبِ بیت، به ضرورت، «و» ربط را به صورت کشیده تلفّظ کرده است تا هجای بلند به شمار آید.

به بیت زیر توجّه کنید:

هَـ مِـ کا رَم U $\not\underline{U}$ - -	زِ خُد کا می U - - -	بِ بَد نا می U - - -	کِ شی دا خر U - - -
نَ هان کی ما U - - -	نَ دان را زی U - - -	کَ زو سا زَن U - - -	د مَح فِل ها U - - -
مفاعیلن	مفاعیلن	مفاعیلن	مفاعیلن

شاعر در هجای دوم مصراع اوّل بیت بالا، مصوّت کوتاه پایان کلمه را بلند تلفّظ کرده است.

در مثال زیر، شاعر /-ُ/ در واژهٔ «تو» را به ضرورت وزن شعر، بلند در نظر گرفته است تا ناهمواری در آهنگ و وزن شعر پدیدار نگردد.

تُ کُ جا یی $\not\underline{U}$ U - -	تا شَ وَم مَن - U - -	چا کِ رَت - U -
چا رُ قَت دو - U - -	زَم کُ نَم شا - U - -	نِ سَ رَت $\not\underline{U}$ U -
فاعلاتن	فاعلاتن	فاعلن

همچنین در هجای نهم مصراع دوم مصوت کوتاه / -ِ / را نیز بلند در نظر گرفته است، این مورد از اختیارات زبانی شاعر است تا از دو نوع تلفّظ، آن را که برای آهنگ شعرش مناسب‌تر است، در نظر بگیرد.

- شاعران به ندرت مصوّت کوتاه /-َ/ را بلند در نظر گرفته‌اند:

نَـ سَـ بو پیـ $\not\underline{U}$ U - -	دا دَ رین حا - U - -	لَت نَ آب - U -
خُش بِ بین وَل - U - -	لا هُ اَع لَم - U - -	بِص صَ واب - U -
فاعلاتن	فاعلاتن	فاعلن

ب) کوتاه تلفّظ کردن مصوّت‌های بلند

در کلماتی که به مصوت بلند / و/ و /ی/ ختم می‌شوند، اگر بعد از آن مصوت‌ها، مصوّتی بیاید، شاعر اختیار دارد که مصوّت‌های بلند / و/ و / ی/ را کوتاه تلفّظ کند. ضمناً میان دو مصوّت، صامت «ی» قرار می‌گیرد که آن را «ی» میانجی می‌نامند.

در دا م ف - - U U	تا دِ آ هو - U - $\not\underline{U}$	لَیی چَند - -
مُح کَم شُ دِ - - U U	دَس تُ پا ی - U - U	دَر بَند - -
مستفعلُ	فاعلاتُ	فع لن

هجای هشتم مصراع اوّل بیت، بلند و هجای معادلش در مصراع دوم کوتاه است. هجای کوتاه مصراع دوم را نمی‌توان بلند تلفّظ کرد؛ امّا هجای بلند مصراع اوّل را کوتاه تلفّظ می‌کنیم تا با معادل خود در مصراع بعد همسان گردد.

همچنین در مثال زیر، مصوّت بلند/ و/ در واژهٔ «ابرو» که به ضرورت وزن، کوتاه تلفّظ می‌شود:

پی ش کَ ما - U U -	نِ اَب رو یَش U - $\not\underline{U}$ -	لا بِ هَ می - U U -	کُ نَم وَ لی U - U -
گو ش کِ شی - U U -	دِ اَس تَ زان U - U -	گو ش بِ من - U U -	نِـ می کُـ نَد U - U -
مفتعلن	مفاعلن	مفتعلن	مفاعلن

توجّه (1)

مصوّت بلند /و/ در کلمات تک‌هجایی بو، رو، جو، مو و... هیچ‌گاه کوتاه نمی‌شود؛ امّا در کلمهٔ «سو» در صورت اضافه شدن به کلمه‌ای دیگر، ممکن است کوتاه شود:

پَس سو یِ کا - $\not\bar{U}$ $\not\underline{U}$ -	ری فِ رِس تا - U - -	دان دِ گَر - U -
تا اَ زین دی - U - -	گَر شَ وَد او - - U -	با خَ بَر - U -
فاعلاتُن	فاعلاتُن	فاعلن

توجّه (2)

مصوِت بلند/ (ی)/ در کلماتی مانند: بیا، گیاه، عامیانه، زیاد، سیاست، بیاموز، قیامت و واژه‌هایی از این قبیل بیاید، همواره کوتاه است:

بِ یا تا قَد U - - -	رِ یِک دی گَر U - - -	بِ دا نیم U - -
کِ تا نا گَه U - - -	زِ یِک دی گَر U - - -	نَ ما نیم U - -
مفاعیلن	مفاعیلن	مفاعی